Top Post Ad

Below Post Ad

×

Daily Reading 7th July

The Evolution of the Indian Education System: A Historical Trajectory

The Indian education system boasts a long and storied history, tracing its lineage back to ancient times. The traditional Gurukul system epitomized a unique pedagogical approach, centered on the intimate guru-shishya (teacher-disciple) relationship. This model emphasized a holistic development of the individual, encompassing not just scriptural knowledge but also ethics, metaphysics, and practical life skills. The primary method for the dissemination of knowledge was oral, with erudite scholars passing down complex philosophies and texts through generations. This system, while not universally accessible, produced some of the world's most profound thinkers and laid the intellectual foundation of ancient Indian civilization.

The medieval period witnessed a significant shift with the advent of Islamic rule. New centers of learning, such as Maktabs (primary schools) and Madrasas (higher education institutions), were established. While these institutions introduced subjects like history, law, and arithmetic, their curriculum was largely based on religious scriptures, and knowledge was meticulously codified within theological frameworks. This era added new layers to India's educational fabric, introducing new languages and blending Persian and Indian scholarly traditions, although the emphasis remained largely religious rather than broadly secular.

A profound and arguably the most transformative change occurred during the British colonial period. The introduction of modern Western education, most notably through Macaulay's Minute of 1835, created a new paradigm. The stated aim was to form a class of Indians who were "Indian in blood and colour, but English in taste, in opinions, in morals, and in intellect." This system, while opening new avenues, was widely criticized for promoting rote learning over critical inquiry and for alienating students from their indigenous culture. Its primary goal was utilitarian: to produce a workforce to serve the colonial administration.

Post-independence, the nascent Indian republic faced the formidable task of building a national education system rooted in egalitarian principles. The government established numerous commissions, such as the Kothari Commission (1964-66), to recommend comprehensive reforms. There was a concerted push towards scientific and technical education, along with an emphasis on vocational training to fuel economic development. The imperative was to democratize education and make it a tool for social transformation and national integration. The journey has been marked by both significant achievements and persistent challenges, including issues of access, equity, and quality.

Today, India stands at another crossroads with the implementation of the National Education Policy (NEP) 2020. This policy aims to overhaul the existing structure by promoting interdisciplinary studies, skill-based learning, and digital education, reflecting a contemporary vision to create a system that is both globally competitive and deeply rooted in the Indian ethos.

भारतीय शिक्षा प्रणाली का विकास: एक ऐतिहासिक प्रक्षेपवक्र

भारतीय शिक्षा प्रणाली एक लंबे और गौरवशाली इतिहास का दावा करती है, जिसकी वंशावली प्राचीन काल तक जाती है। पारंपरिक गुरुकुल प्रणाली ने एक अद्वितीय शिक्षाशास्त्रीय (pedagogical) दृष्टिकोण का प्रतीक बनाया, जो घनिष्ठ गुरु-शिष्य संबंध पर केंद्रित था। इस मॉडल ने व्यक्ति के समग्र (holistic) विकास पर जोर दिया, जिसमें न केवल शास्त्रीय ज्ञान बल्कि नैतिकता, तत्वमीमांसा और व्यावहारिक जीवन कौशल भी शामिल थे। ज्ञान के प्रसार (dissemination) का प्राथमिक तरीका मौखिक था, जिसमें विद्वान (erudite) विद्वान पीढ़ियों से जटिल दर्शन और ग्रंथों को पारित करते थे। यह प्रणाली, हालांकि सार्वभौमिक रूप से सुलभ नहीं थी, ने दुनिया के कुछ सबसे गहरे विचारकों को जन्म दिया और प्राचीन भारतीय सभ्यता की बौद्धिक नींव रखी।

मध्यकाल में इस्लामी शासन के आगमन (advent) के साथ एक महत्वपूर्ण बदलाव देखा गया। मकतब (प्राथमिक विद्यालय) और मदरसे (उच्च शिक्षा संस्थान) जैसे नए शिक्षण केंद्र स्थापित किए गए। यद्यपि इन संस्थानों ने इतिहास, कानून और अंकगणित जैसे विषयों को पेश किया, उनका पाठ्यक्रम काफी हद तक धार्मिक ग्रंथों पर आधारित था, और ज्ञान को धार्मिक ढाँचों के भीतर सावधानीपूर्वक संहिताबद्ध (codified) किया गया था। इस युग ने भारत के शैक्षिक ताने-बाने में नई परतें जोड़ीं, नई भाषाओं को पेश किया और फारसी और भारतीय विद्वतापूर्ण परंपराओं का सम्मिश्रण किया, हालाँकि जोर काफी हद तक धार्मिक रहा, न कि व्यापक रूप से धर्मनिरपेक्ष (secular)

ब्रिटिश औपनिवेशिक काल के दौरान एक गहरा (profound) और यकीनन सबसे परिवर्तनकारी परिवर्तन हुआ। आधुनिक पश्चिमी शिक्षा की शुरुआत, विशेष रूप से 1835 के मैकाले के मिनट के माध्यम से, ने एक नया प्रतिमान (paradigm) बनाया। घोषित उद्देश्य भारतीयों का एक ऐसा वर्ग बनाना था जो "रक्त और रंग में भारतीय, लेकिन स्वाद, राय, नैतिकता और बुद्धि में अंग्रेज" हो। इस प्रणाली ने, नए रास्ते खोलते हुए, आलोचनात्मक जांच पर रटने (rote) की शिक्षा को बढ़ावा देने और छात्रों को उनकी स्वदेशी संस्कृति से अलग करने के लिए व्यापक रूप से आलोचना की गई थी। इसका प्राथमिक लक्ष्य उपयोगितावादी था: औपनिवेशिक प्रशासन की सेवा के लिए एक कार्यबल का उत्पादन करना।

स्वतंत्रता के बाद, नवजात (nascent) भारतीय गणराज्य ने समतावादी (egalitarian) सिद्धांतों पर आधारित एक राष्ट्रीय शिक्षा प्रणाली के निर्माण के जबरदस्त (formidable) कार्य का सामना किया। सरकार ने व्यापक सुधारों की सिफारिश करने के लिए कोठारी आयोग (1964-66) जैसे कई आयोगों की स्थापना की। आर्थिक विकास को बढ़ावा देने के लिए व्यावसायिक (vocational) प्रशिक्षण पर जोर देने के साथ-साथ वैज्ञानिक और तकनीकी शिक्षा की ओर एक ठोस प्रयास किया गया। शिक्षा का लोकतंत्रीकरण करना और इसे सामाजिक परिवर्तन और राष्ट्रीय एकीकरण के लिए एक उपकरण बनाना अनिवार्य (imperative) था। यह यात्रा महत्वपूर्ण उपलब्धियों और लगातार चुनौतियों, दोनों से चिह्नित है, जिसमें पहुंच, समानता और गुणवत्ता के मुद्दे शामिल हैं।

आज, भारत राष्ट्रीय शिक्षा नीति (NEP) 2020 के कार्यान्वयन के साथ एक और चौराहे पर खड़ा है। इस नीति का उद्देश्य अंतःविषय अध्ययन, कौशल-आधारित शिक्षा और डिजिटल शिक्षा को बढ़ावा देकर मौजूदा ढांचे में सुधार करना है, जो एक ऐसी प्रणाली बनाने के लिए एक समकालीन दृष्टि को दर्शाता है जो विश्व स्तर पर प्रतिस्पर्धी और भारतीय लोकाचार में गहराई से निहित दोनों है।

ভাৰতীয় শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ বিৱৰ্তন: এক ঐতিহাসিক গতিপথ

ভাৰতীয় শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ এক দীঘলীয়া আৰু গৌৰৱময় ইতিহাস আছে, যাৰ বংশানুক্ৰম প্ৰাচীন কালৰ পৰাই অনুসন্ধান কৰিব পাৰি। পৰম্পৰাগত গুৰুকুল ব্যৱস্থাই এক অনন্য শিক্ষাগত (pedagogical) দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰতীক আছিল, যিটো ঘনিষ্ঠ গুৰু-শিষ্যৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত আছিল। এই আৰ্হিটোৱে ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক (holistic) বিকাশত গুৰুত্ব দিছিল, য'ত কেৱল শাস্ত্ৰীয় জ্ঞানেই নহয়, বৰঞ্চ নীতিശാസ്ത്ര, অধিবিদ্যা আৰু ব্যৱহাৰিক জীৱনৰ দক্ষতাও অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। জ্ঞান প্ৰসাৰণ (dissemination)ৰ প্ৰাথমিক পদ্ধতি আছিল মৌখিক, য'ত পণ্ডিত (erudite) ವಿದ্ৱানসকলে প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি জটিল দৰ্শন আৰু গ্ৰন্থসমূহ প্ৰবাহিত কৰিছিল। এই ব্যৱস্থা, যদিও সাৰ্বজনীনভাৱে সুলভ নাছিল, বিশ্বৰ কিছুমান গভীৰ চিন্তাবিদৰ জন্ম দিছিল আৰু প্ৰাচীন ভাৰতীয় সভ্যতাৰ বৌদ্ধিক ভেটি স্থাপন কৰিছিল।

মধ্যযুগীয় সময়ছোৱাত ইছলামিক শাসনৰ আবিৰ্ভাৱ (advent)ৰ লগে লগে এক উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছিল। মক্তব (প্ৰাথমিক বিদ্যালয়) আৰু মাদ্ৰাছা (উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান)ৰ দৰে নতুন শিক্ষা কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা হৈছিল। যদিও এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ইতিহাস, আইন আৰু গণিতৰ দৰে বিষয়সমূহ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, ইয়াৰ পাঠ্যক্ৰম বহুলাংশে ধৰ্মীয় গ্ৰন্থৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি আছিল, আৰু জ্ঞানক ধৰ্মতাত্ত্বিক কাঠামোৰ ভিতৰত meticulousভাৱে সংহিতাবদ্ধ (codified) কৰা হৈছিল। এই যুগত ভাৰতৰ শৈক্ষিক গাঁথনিত নতুন স্তৰ যোগ হৈছিল, নতুন ভাষাৰ প্ৰৱৰ্তন হৈছিল আৰু পাৰ্চী আৰু ভাৰতীয় পাণ্ডিত্যপূৰ্ণ পৰম্পৰাৰ মিশ্ৰণ ঘটিছিল, যদিও গুৰুত্ব বহুলাংশে ধৰ্মীয় হৈয়েই আছিল, বহুলভাৱে ধৰ্মনিৰপেক্ষ (secular) নহয়।

ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক কালত এক গভীৰ (profound) আৰু নিঃসন্দেহে আটাইতকৈ পৰিৱৰ্তনকাৰী পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল। আধুনিক পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ প্ৰৱৰ্তনে, বিশেষকৈ ১৮৩৫ চনৰ মেকলেৰ মিনিটৰ জৰিয়তে, এক নতুন দৃষ্টান্ত (paradigm) সৃষ্টি কৰিছিল। ইয়াৰ ঘোষিত উদ্দেশ্য আছিল এনে এক শ্ৰেণীৰ ভাৰতীয় সৃষ্টি কৰা যিসকল "ৰক্ত আৰু বৰণত ভাৰতীয়, কিন্তু ৰুচি, মতামত, নৈতিকতা আৰু বুদ্ধিত ইংৰাজ"। এই ব্যৱস্থাই নতুন পথ মুকলি কৰিলেও, সমালোচনামূলক অনুসন্ধানৰ পৰিৱৰ্তে ঘোক்षा (rote) শিক্ষাক প্ৰোৎসাহিত কৰা আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক তেওঁলোকৰ থলুৱা সংস্কৃতিৰ পৰা আঁতৰাই ৰখাৰ বাবে ব্যাপকভাৱে সমালোচিত হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰাথমিক লক্ষ্য আছিল উপযোগীতাবাদী: ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসনৰ সেৱা কৰিবলৈ এক কৰ্মশক্তি সৃষ্টি কৰা।

স্বাধীনতাৰ পিছত, নৱজাত (nascent) ভাৰতীয় গণৰাজ্যই সমতাবাদী (egalitarian) নীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এক ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ বিশাল (formidable) কাৰ্যৰ সন্মুখীন হৈছিল। চৰকাৰে ব্যাপক সংস্কাৰৰ পৰামৰ্শ দিবলৈ কোঠাৰী আয়োগ (১৯৬৪-৬৬)ৰ দৰে অসংখ্য আয়োগ স্থাপন কৰিছিল। অৰ্থনৈতিক উন্নয়নক গতি দিবলৈ বৃত্তিমূলক (vocational) প্ৰশিক্ষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ লগতে বৈজ্ঞানিক আৰু কাৰিকৰী শিক্ষাৰ দিশত এক ঐক্যবদ্ধ প্ৰচেষ্টা চলোৱা হৈছিল। শিক্ষাক গণতান্ত্ৰিক কৰা আৰু ইয়াক সামাজিক পৰিৱৰ্তন আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় একত্ৰীকৰণৰ আহিলা হিচাপে গঢ়ি তোলাটো অত্যাৱশ্যকীয় (imperative) আছিল। এই যাত্ৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ সফলতা আৰু নিৰন্তৰ প্ৰত্যাহ্বান দুয়োটাই আছে, যাৰ ভিতৰত আছে প্ৰৱেশাধিকাৰ, সমতা আৰু গুণগত মানৰ সমস্যা।

আজি, ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি (NEP) ২০২০ৰ ৰূপায়ণৰ লগে লগে ভাৰত আন এক সন্ধিক্ষণত থিয় দিছে। এই নীতিয়ে আন্তঃশাখা অধ্যয়ন, দক্ষতা-ভিত্তিক শিক্ষা আৰু ডিজিটেল শিক্ষাক প্ৰোৎসাহিত কৰি বিদ্যমান গাঁথনিটোৰ আমূল পৰিৱৰ্তন কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখিছে, যিটো বিশ্বব্যাপী প্ৰতিযোগিতামূলক আৰু ভাৰতীয় নীতি-নিয়মৰ মাজত গভীৰভাৱে শিপাই থকা এক ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰাৰ এক সমসাময়িক দৃষ্টিভংগীক প্ৰতিফলিত কৰে।

PEDAGOGICAL


Meaning in English — Relating to the theory and practice of teaching.

Meaning in Hindi — शिक्षाशास्त्रीय, अध्यापन-संबंधी

Meaning in Assamese — শিক্ষাগত, अध्यापन सम्बन्धी

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Pedagogy (Noun), Pedagogically (Adverb)

Synonyms — Didactic, educational, instructional, academic, scholastic.

Antonyms — Uninstructive, uninformative, non-academic, unscholarly, unmethodical.

Usage in a sentence — The new teacher introduced several innovative pedagogical techniques in her classroom.

HOLISTIC


Meaning in English — Characterized by the belief that the parts of something are intimately interconnected and explicable only by reference to the whole.

Meaning in Hindi — समग्र, संपूर्ण

Meaning in Assamese — সামগ্ৰিক, সম্পূৰ্ণ

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Holism (Noun), Holistically (Adverb)

Synonyms — Comprehensive, integrated, complete, unified, all-inclusive.

Antonyms — Fragmented, partial, specific, narrow, reductionist.

Usage in a sentence — The NEP 2020 aims to provide a more holistic and multidisciplinary education.

DISSEMINATION


Meaning in English — The action or fact of spreading something, especially information, widely.

Meaning in Hindi — प्रसार, फैलाव

Meaning in Assamese — প্ৰসাৰণ, বিস্তাৰ

This Word is an English grammar: Noun

Forms — Disseminate (Verb)

Synonyms — Spreading, circulation, distribution, propagation, broadcast.

Antonyms — Collection, suppression, concealment, gathering, restriction.

Usage in a sentence — The internet is a powerful tool for the rapid dissemination of information.

ERUDITE


Meaning in English — Having or showing great knowledge or learning.

Meaning in Hindi — विद्वान, ज्ञानी, पंडित

Meaning in Assamese — পণ্ডিত, জ্ঞানী, বিদ্বান

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Erudition (Noun), Eruditely (Adverb)

Synonyms — Learned, scholarly, knowledgeable, well-read, intellectual.

Antonyms — Ignorant, uneducated, illiterate, uncultured, simple.

Usage in a sentence — The professor delivered an erudite lecture on ancient philosophy.

ADVENT


Meaning in English — The arrival of a notable person, thing, or event.

Meaning in Hindi — आगमन, आविर्भाव

Meaning in Assamese — আবিৰ্ভাৱ, আগমন

This Word is an English grammar: Noun

Forms — N/A

Synonyms — Arrival, appearance, emergence, dawn, onset.

Antonyms — Departure, disappearance, exit, end, conclusion.

Usage in a sentence — The advent of the internet changed the world forever.

CODIFIED


Meaning in English — Arranged or organized (laws, rules, etc.) into a systematic code.

Meaning in Hindi — संहिताबद्ध, व्यवस्थित

Meaning in Assamese — সংহিতাবদ্ধ, শৃংখলাবদ্ধ

This Word is an English grammar: Adjective / Verb (past participle)

Forms — Codify (Verb), Codification (Noun)

Synonyms — Systematized, organized, arranged, cataloged, structured.

Antonyms — Disorganized, chaotic, unsystematic, random, jumbled.

Usage in a sentence — The ancient laws were codified into a single legal document.

SECULAR


Meaning in English — Not connected with religious or spiritual matters.

Meaning in Hindi — धर्मनिरपेक्ष, लौकिक

Meaning in Assamese — ধৰ্মনিৰপেক্ষ, লৌকিক

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Secularism (Noun), Secularly (Adverb)

Synonyms — Worldly, non-religious, temporal, profane, lay.

Antonyms — Religious, sacred, spiritual, divine, holy.

Usage in a sentence — India is a secular country, respecting all religions equally.

PROFOUND


Meaning in English — Very great, intense, or deep (of a state, quality, or emotion).

Meaning in Hindi — गहरा, गहन, गंभीर

Meaning in Assamese — গভীৰ, गहन, গুৰুতৰ

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Profundity (Noun), Profoundly (Adverb)

Synonyms — Deep, intense, keen, great, extreme.

Antonyms — Superficial, shallow, mild, slight, trivial.

Usage in a sentence — The invention of the printing press had a profound impact on society.

PARADIGM


Meaning in English — A typical example, pattern, or model of something.

Meaning in Hindi — प्रतिमान, आदर्श, मिसाल

Meaning in Assamese — দৃষ্টান্ত, আৰ্হি, মডেল

This Word is an English grammar: Noun

Forms — Paradigmatic (Adjective)

Synonyms — Model, pattern, example, standard, prototype.

Antonyms — Anomaly, exception, deviation, irregularity, peculiarity.

Usage in a sentence — The discovery of DNA created a new paradigm in the field of biology.

ROTE


Meaning in English — Mechanical or habitual repetition of something to be learned.

Meaning in Hindi — रटना, कंठस्थ करना

Meaning in Assamese — ঘোক்षा, মুখস্থ কৰা

This Word is an English grammar: Noun

Forms — N/A

Synonyms — Memorization, repetition, mechanical learning, parroting, cramming.

Antonyms — Understanding, comprehension, critical thinking, analysis, reasoning.

Usage in a sentence — The new policy encourages conceptual understanding over learning by rote.

NASCENT


Meaning in English — Just coming into existence and beginning to display signs of future potential.

Meaning in Hindi — नवजात, नवोदित, प्रारंभिक

Meaning in Assamese — নৱজাত, উদীয়মান, প্ৰাৰম্ভিক

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Nascence (Noun)

Synonyms — Budding, emerging, developing, fledgling, embryonic.

Antonyms — Mature, developed, established, seasoned, withered.

Usage in a sentence — The country's nascent democracy faced many challenges in its early years.

FORMIDABLE


Meaning in English — Inspiring fear or respect through being impressively large, powerful, intense, or capable.

Meaning in Hindi — जबरदस्त, दुर्जेय, भयानक

Meaning in Assamese — বিশাল, দুৰ্জেয়, ভয়ংকৰ

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Formidably (Adverb)

Synonyms — Intimidating, daunting, challenging, redoubtable, impressive.

Antonyms — Easy, weak, trivial, comforting, simple.

Usage in a sentence — The team faced a formidable opponent in the championship final.

EGALITARIAN


Meaning in English — Believing in or based on the principle that all people are equal and deserve equal rights and opportunities.

Meaning in Hindi — समतावादी, समानतावादी

Meaning in Assamese — সমতাবাদী, সমতাবাদী

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Egalitarianism (Noun)

Synonyms — Equitable, impartial, democratic, classless, fair.

Antonyms — Elitist, hierarchical, unequal, autocratic, discriminatory.

Usage in a sentence — The new constitution was based on egalitarian principles of liberty and justice for all.

VOCATIONAL


Meaning in English — Relating to an occupation or employment; directed at a particular occupation and its skills.

Meaning in Hindi — व्यावसायिक, वृत्तिमूलक

Meaning in Assamese — বৃত্তিমূলক, পেছাদাৰী

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Vocation (Noun)

Synonyms — Professional, occupational, technical, career-oriented, job-related.

Antonyms — Academic, liberal, theoretical, recreational, non-professional.

Usage in a sentence — The school offers several vocational courses like carpentry and electronics.

IMPERATIVE


Meaning in English — Of vital importance; crucial.

Meaning in Hindi — अनिवार्य, अत्यावश्यक

Meaning in Assamese — অত্যাৱশ্যকীয়, অপৰিহাৰ্য

This Word is an English grammar: Adjective / Noun

Forms — Imperatively (Adverb)

Synonyms — Crucial, vital, essential, critical, necessary.

Antonyms — Unimportant, optional, nonessential, trivial, secondary.

Usage in a sentence — It is imperative that we act now to combat climate change.

In-Quiz Ad

🔥 Unlock Premium Access

Get unlimited mock tests for just ₹55/month

Upgrade Now