Top Post Ad

Below Post Ad

×

Daily Reading 5th July

The Mandal Commission and Its Transformative Impact on Indian Polity

The establishment of the Mandal Commission in 1979 remains a seminal event in India's post-independence history. Officially known as the Socially and Educationally Backward Classes Commission (SEBC), its mandate was to identify the "socially or educationally backward classes" of India and recommend steps to be taken for their advancement. The commission's report, submitted in 1980, was a comprehensive document that delved deep into the socio-economic fabric of the nation, highlighting the persistent inequities faced by a large segment of the population due to their ascribed status in the caste hierarchy.

The report's most significant and contentious recommendation was the reservation of 27% of jobs in central government services and public sector undertakings for Other Backward Classes (OBCs). For nearly a decade, the report lay dormant. However, in 1990, the V.P. Singh government's decision to implement these recommendations triggered a massive political and social polarization across the country. The move was met with vehement opposition, primarily from upper-caste youth, leading to widespread protests and agitations. Detractors argued that the policy would entrench caste-based divisions and compromise meritocracy, while proponents saw it as a necessary form of affirmative action to rectify historical injustices.

The ensuing legal challenges culminated in the landmark 1992 Supreme Court case, Indra Sawhney & Others v. Union of India. The court upheld the 27% reservation for OBCs but introduced crucial riders, such as capping total reservations at 50% and applying the concept of the "creamy layer" to exclude the more affluent members of the OBCs from reservation benefits. This judgment sought to balance the principles of social justice with the need for administrative efficiency.

The implementation of the Mandal Commission's recommendations marked a paradigm shift in Indian politics. It led to the rise of regional parties championing the cause of backward classes and fundamentally altered electoral dynamics. While the debate over its effectiveness and fairness continues, the Mandal Commission undeniably empowered millions by providing access to education and employment, forcing a national reckoning with the deep-seated structures of caste-based discrimination. It transformed the discourse on social justice from one of mere welfare to one of rightful representation and power-sharing.

मंडल आयोग और भारतीय राजनीति पर इसका परिवर्तनकारी प्रभाव

1979 में मंडल आयोग की स्थापना भारत के स्वतंत्रता-पश्चात इतिहास में एक मौलिक (seminal) घटना बनी हुई है। आधिकारिक तौर पर सामाजिक और शैक्षिक रूप से पिछड़े वर्ग आयोग (SEBC) के रूप में जाना जाता है, इसका जनादेश (mandate) भारत के "सामाजिक या शैक्षिक रूप से पिछड़े वर्गों" की पहचान करना और उनकी उन्नति के लिए उठाए जाने वाले कदमों की सिफारिश करना था। 1980 में प्रस्तुत की गई आयोग की रिपोर्ट, एक व्यापक दस्तावेज़ थी जिसने राष्ट्र के सामाजिक-आर्थिक (socio-economic) ताने-बाने में गहराई से प्रवेश किया, और जाति पदानुक्रम में उनकी आरोपित (ascribed) स्थिति के कारण जनसंख्या के एक बड़े हिस्से द्वारा सामना की जाने वाली लगातार असमानताओं (inequities) पर प्रकाश डाला।

रिपोर्ट की सबसे महत्वपूर्ण और विवादास्पद (contentious) सिफारिश अन्य पिछड़े वर्गों (OBC) के लिए केंद्र सरकार की सेवाओं और सार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रमों में 27% नौकरियों का आरक्षण था। लगभग एक दशक तक, रिपोर्ट निष्क्रिय पड़ी रही। हालाँकि, 1990 में, इन सिफारिशों को लागू करने के वी.पी. सिंह सरकार के फैसले ने देश भर में एक बड़े राजनीतिक और सामाजिक ध्रुवीकरण (polarization) को जन्म दिया। इस कदम का प्रचंड (vehement) विरोध हुआ, मुख्य रूप से उच्च-जाति के युवाओं द्वारा, जिससे व्यापक विरोध और आंदोलन (agitations) हुए। आलोचकों (Detractors) ने तर्क दिया कि यह नीति जाति-आधारित विभाजन को मजबूत करेगी और योग्यता से समझौता करेगी, जबकि समर्थकों (proponents) ने इसे ऐतिहासिक अन्यायों को सुधारने के लिए सकारात्मक कार्रवाई (affirmative action) का एक आवश्यक रूप माना।

इसके बाद की कानूनी चुनौतियाँ 1992 के ऐतिहासिक (landmark) सुप्रीम कोर्ट मामले, इंदिरा साहनी और अन्य बनाम भारत संघ में समाप्त हुईं। अदालत ने ओबीसी के लिए 27% आरक्षण को बरकरार रखा लेकिन महत्वपूर्ण शर्तें पेश कीं, जैसे कि कुल आरक्षण को 50% पर सीमित करना और ओबीसी के अधिक संपन्न सदस्यों को आरक्षण लाभ से बाहर करने के लिए "क्रीमी लेयर (creamy layer)" की अवधारणा को लागू करना। इस फैसले ने सामाजिक न्याय के सिद्धांतों को प्रशासनिक दक्षता की आवश्यकता के साथ संतुलित करने की मांग की।

मंडल आयोग की सिफारिशों के कार्यान्वयन ने भारतीय राजनीति में एक प्रतिमान बदलाव (paradigm shift) को चिह्नित किया। इसने पिछड़े वर्गों के हितों की वकालत करने वाले क्षेत्रीय दलों के उदय का नेतृत्व किया और चुनावी गतिशीलता को मौलिक रूप से बदल दिया। जबकि इसकी प्रभावशीलता और निष्पक्षता पर बहस जारी है, मंडल आयोग ने निस्संदेह लाखों लोगों को शिक्षा और रोजगार तक पहुंच प्रदान करके सशक्त बनाया, जिससे जाति-आधारित भेदभाव की गहरी जड़ों वाली संरचनाओं के साथ एक राष्ट्रीय गणना के लिए मजबूर होना पड़ा। इसने सामाजिक न्याय पर विमर्श को केवल कल्याण से बदलकर उचित प्रतिनिधित्व और सत्ता-साझाकरण में बदल दिया।

মণ্ডল আয়োগ আৰু ভাৰতীয় ৰাজনীতিত ইয়াৰ পৰিৱৰ্তনকাৰী প্ৰভাৱ

১৯৭৯ চনত মণ্ডল আয়োগৰ স্থাপন ভাৰতৰ স্বাধীনতা-পৰৱৰ্তী ইতিহাসত এক অত্যন্ত প্ৰভাৱশালী (seminal) ঘটনা। আনুষ্ঠানিকভাৱে সামাজিক আৰু শৈক্ষিকভাৱে পিছপৰা শ্ৰেণীৰ আয়োগ (SEBC) বুলি জনাজাত, ইয়াৰ আদেশ (mandate) আছিল ভাৰতৰ "সামাজিক বা শৈক্ষিকভাৱে পিছপৰা শ্ৰেণী"সমূহক চিনাক্ত কৰা আৰু তেওঁলোকৰ উন্নতিৰ বাবে ল'বলগীয়া পদক্ষেপৰ পৰামৰ্শ দিয়া। ১৯৮০ চনত দাখিল কৰা আয়োগৰ প্ৰতিবেদনখন এখন ব্যাপক দস্তাবেজ আছিল যি দেশৰ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক (socio-economic) গাঁথনিত গভীৰভাৱে সোমাই পৰিছিল, আৰু জাতিগত স্তৰবিন্যাসত তেওঁলোকৰ আৰোপিত (ascribed) স্থিতিৰ বাবে জনসংখ্যাৰ এক বৃহৎ অংশই সন্মুখীন হোৱা নিৰন্তৰ অসমতা (inequities) সমূহক উজ্জ্বল কৰি তুলিছিল।

প্ৰতিবেদনখনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু বিতৰ্কিত (contentious) পৰামৰ্শ আছিল অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ (OBC) বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ সেৱা আৰু ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহত ২৭% চাকৰিৰ সংৰক্ষণ। প্ৰায় এক দশক ধৰি এই প্ৰতিবেদনখন নিষ্ক্ৰিয় হৈ আছিল। কিন্তু, ১৯৯০ চনত, ভি.পি. সিং চৰকাৰৰ এই পৰামৰ্শসমূহ কাৰ্যকৰী কৰাৰ সিদ্ধান্তই সমগ্ৰ দেশতে এক বৃহৎ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক মেৰুকৰণ (polarization)ৰ সৃষ্টি কৰিলে। এই পদক্ষেপৰ তীব্ৰ (vehement) বিৰোধিতা কৰা হৈছিল, বিশেষকৈ উচ্চ বৰ্ণৰ যুৱক-যুৱতীসকলৰ দ্বাৰা, যাৰ ফলত ব্যাপক প্ৰতিবাদ আৰু আন্দোলন (agitations) হৈছিল। নিন্দাসূচক (Detractors) সকলে যুক্তি দিছিল যে এই নীতিয়ে জাতি-ভিত্তিক বিভাজন বৃদ্ধি কৰিব আৰু মেধাৰ লগত আপোচ কৰিব, আনহাতে সমৰ্থক (proponents) সকলে ইয়াক ঐতিহাসিক অন্যায় শুধৰাবলৈ সকাৰাত্মক ব্যৱস্থা (affirmative action)ৰ এক প্ৰয়োজনীয় ৰূপ হিচাপে গণ্য কৰিছিল।

ইয়াৰ ফলত হোৱা আইনী প্ৰত্যাহ্বানসমূহ ১৯৯২ চনৰ যুগান্তকাৰী (landmark) উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ গোচৰ, ইন্দিৰা সাহনী আৰু অন্যান্য বনাম ভাৰত সংঘত সমাপ্ত হয়। আদালতে অ'বিচিৰ বাবে ২৭% সংৰক্ষণ বাহাল ৰাখিছিল কিন্তু কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰ্ত আৰোপ কৰিছিল, যেনে মুঠ সংৰক্ষণ ৫০% ত সীমাবদ্ধ ৰখা আৰু অ'বিচিৰ অধিক ধনী সদস্যসকলক সংৰক্ষণৰ সুবিধাৰ পৰা বাদ দিবলৈ "ক্ৰিমী লেয়াৰ (creamy layer)"ৰ ধাৰণা প্ৰয়োগ কৰা। এই ৰায়টোৱে সামাজিক ন্যায়ৰ নীতি আৰু প্ৰশাসনিক দক্ষতাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

মণ্ডল আয়োগৰ পৰামৰ্শসমূহৰ কাৰ্যকৰীকৰণে ভাৰতীয় ৰাজনীতিত এক দৃষ্টান্তমূলক পৰিৱৰ্তন (paradigm shift) আনিলে। ই পিছপৰা শ্ৰেণীৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰা আঞ্চলিক দলসমূহৰ উত্থান ঘটাইছিল আৰু নিৰ্বাচনী গতিশীলতাক মৌলিকভাৱে সলনি কৰিছিল। যদিও ইয়াৰ কাৰ্যকাৰিতা আৰু ন্যায়সংগততাৰ ওপৰত বিতৰ্ক অব্যাহত আছে, মণ্ডল আয়োগে নিঃসন্দেহে শিক্ষা আৰু নিযুক্তিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰি লাখ লাখ লোকক শক্তিশালী কৰিছিল, আৰু জাতি-ভিত্তিক বৈষম্যৰ গভীৰ গাঁথনিৰ সৈতে এক ৰাষ্ট্ৰীয় হিচাপ-নিকাচ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল। ই সামাজিক ন্যায়ৰ আলোচনাখনক কেৱল কল্যাণৰ পৰা উচিত প্ৰতিনিধিত্ব আৰু ক্ষমতাৰ ভাগ-বতৰালৈ ৰূপান্তৰিত কৰিলে।

SEMINAL


Meaning in English — Strongly influencing later developments; groundbreaking.

Meaning in Hindi — मौलिक, प्रभावशाली

Meaning in Assamese — অত্যন্ত প্ৰভাৱশালী, যুগান্তকাৰী

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Seminally (Adverb)

Synonyms — Influential, formative, pioneering, original, groundbreaking.

Antonyms — Uninspired, derivative, trivial, minor, insignificant.

Usage in a sentence — The discovery of penicillin was a seminal moment in the history of medicine.

MANDATE


Meaning in English — An official order or commission to do something; the authority to carry out a policy.

Meaning in Hindi — जनादेश, आदेश

Meaning in Assamese — আদেশ, কৰ্তৃত্ব

This Word is an English grammar: Noun

Forms — Mandated (Verb), Mandatory (Adjective)

Synonyms — Instruction, decree, command, directive, authorization.

Antonyms — Prohibition, veto, refusal, denial, suggestion.

Usage in a sentence — The new government was elected with a clear mandate to reform the healthcare system.

SOCIO-ECONOMIC


Meaning in English — Relating to or concerned with the interaction of social and economic factors.

Meaning in Hindi — सामाजिक-आर्थिक

Meaning in Assamese — সামাজিক-অৰ্থনৈতিক

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Socio-economically (Adverb)

Synonyms — Social and economic, societal-financial, demographic-economic, politico-economic, cultural-economic.

Antonyms — Apolitical, non-economic, individual, personal, isolated.

Usage in a sentence — The study analyzed the socio-economic background of the students to understand performance disparities.

INEQUITIES


Meaning in English — Lack of fairness or justice; situations in which some people have more rights or better opportunities than others.

Meaning in Hindi — असमानताएँ, अन्याय

Meaning in Assamese — অসমতা, অন্যায়

This Word is an English grammar: Noun (plural)

Forms — Inequity (Singular), Inequitable (Adjective)

Synonyms — Unfairness, injustice, disparity, bias, discrimination.

Antonyms — Equity, fairness, justice, equality, impartiality.

Usage in a sentence — The new policy aims to address the historical inequities in wealth distribution.

ASCRIBED


Meaning in English — Attributed or assigned to a cause, source, or person, often based on birth rather than achievement.

Meaning in Hindi — आरोपित, माना हुआ

Meaning in Assamese — আৰোপিত, নিৰ্ধাৰিত

This Word is an English grammar: Adjective/Verb (past participle)

Forms — Ascribe (Verb), Ascription (Noun)

Synonyms — Attributed, assigned, credited, imputed, assigned.

Antonyms — Earned, achieved, proven, demonstrated, acquired.

Usage in a sentence — In many traditional societies, social status is ascribed at birth.

POLARIZATION


Meaning in English — Division into two sharply contrasting groups or sets of opinions or beliefs.

Meaning in Hindi — ध्रुवीकरण

Meaning in Assamese — মেৰুকৰণ, বিভাজন

This Word is an English grammar: Noun

Forms — Polarize (Verb), Polarized (Adjective)

Synonyms — Division, separation, schism, fragmentation, bifurcation.

Antonyms — Unification, convergence, consensus, agreement, harmony.

Usage in a sentence — The debate over the new law caused significant political polarization in the country.

VEHEMENT


Meaning in English — Showing strong feeling; forceful, passionate, or intense.

Meaning in Hindi — प्रचंड, तीव्र, प्रबल

Meaning in Assamese — তীব্ৰ, প্ৰচণ্ড

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Vehemence (Noun), Vehemently (Adverb)

Synonyms — Passionate, forceful, ardent, fervent, intense.

Antonyms — Mild, apathetic, calm, indifferent, gentle.

Usage in a sentence — He was a vehement critic of the government's foreign policy.

AGITATIONS


Meaning in English — Public protests or demonstrations designed to arouse public concern and pressure for action.

Meaning in Hindi — आंदोलन, प्रदर्शन

Meaning in Assamese — আন্দোলন, বিক্ষোভ

This Word is an English grammar: Noun (plural)

Forms — Agitation (Singular), Agitate (Verb)

Synonyms — Protests, demonstrations, turmoil, unrest, campaigns.

Antonyms — Peace, calm, tranquility, order, harmony.

Usage in a sentence — The new tax law led to widespread agitations across the state.

LANDMARK


Meaning in English — An event, discovery, or change marking an important stage or turning point in something.

Meaning in Hindi — ऐतिहासिक, मील का पत्थर

Meaning in Assamese — যুগান্তকাৰী, মাইলৰ খুঁটি

This Word is an English grammar: Adjective/Noun

Forms — N/A

Synonyms — Historic, milestone, watershed, pivotal, momentous.

Antonyms — Insignificant, trivial, minor, unimportant, ordinary.

Usage in a sentence — The Supreme Court delivered a landmark judgment on the right to privacy.

AFFIRMATIVE ACTION


Meaning in English — The policy of favoring members of a disadvantaged group who currently suffer or historically have suffered from discrimination within a culture.

Meaning in Hindi — सकारात्मक कार्रवाई

Meaning in Assamese — সকাৰাত্মক ব্যৱস্থা

This Word is an English grammar: Noun Phrase

Forms — N/A

Synonyms — Positive discrimination, reservation policy, preferential treatment, quota system, equal opportunity policy.

Antonyms — Meritocracy, non-discrimination, equal treatment, negative discrimination, laissez-faire.

Usage in a sentence — Many universities have an affirmative action policy to promote diversity among their student body.

CREAMY LAYER


Meaning in English — A term used in India to refer to the relatively wealthier and better-educated members of the Other Backward Classes (OBCs) who are not eligible for government-sponsored educational and professional benefit programs.

Meaning in Hindi — क्रीमी लेयर, मलाईदार परत

Meaning in Assamese — ক্ৰিমী লেয়াৰ, উন্নত শ্ৰেণী

This Word is an English grammar: Noun Phrase

Forms — N/A

Synonyms — Affluent section, privileged group, economic elite, upper strata, advanced members.

Antonyms — Non-creamy layer, underprivileged section, deprived group, economically weaker section, lower strata.

Usage in a sentence — The court ruled that the creamy layer within the OBCs should be excluded from reservation benefits.

CONTENTIOUS


Meaning in English — Causing or likely to cause an argument; controversial.

Meaning in Hindi — विवादास्पद, विवादग्रस्त

Meaning in Assamese — বিতৰ্কিত, বিবাদমূলক

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Contention (Noun), Contentiously (Adverb)

Synonyms — Controversial, disputable, debatable, disputed, arguable.

Antonyms — Uncontroversial, agreeable, peaceful, harmonious, certain.

Usage in a sentence — The issue of reservation remains a highly contentious topic in Indian society.

PROPONENTS


Meaning in English — People who advocate a theory, proposal, or project.

Meaning in Hindi — समर्थक, प्रस्तावक

Meaning in Assamese — সমৰ্থক, প্ৰস্তাৱক

This Word is an English grammar: Noun (plural)

Forms — Proponent (Singular)

Synonyms — Advocates, supporters, champions, backers, promoters.

Antonyms — Opponents, critics, detractors, adversaries, dissenters.

Usage in a sentence — Proponents of the new law believe it will foster economic growth.

DETRACTORS


Meaning in English — People who disparage or criticize someone or something.

Meaning in Hindi — आलोचक, निंदक

Meaning in Assamese — নিন্দাসূচক, সমালোচক

This Word is an English grammar: Noun (plural)

Forms — Detractor (Singular), Detract (Verb)

Synonyms — Critics, censurers, attackers, disparagers, slanderers.

Antonyms — Supporters, advocates, proponents, admirers, champions.

Usage in a sentence — Despite its success, the project has always had its detractors.

PARADIGM SHIFT


Meaning in English — A fundamental change in approach or underlying assumptions.

Meaning in Hindi — प्रतिमान बदलाव, मौलिक परिवर्तन

Meaning in Assamese — দৃষ্টান্তমূলক পৰিৱৰ্তন, মৌলিক পৰিৱৰ্তন

This Word is an English grammar: Noun Phrase

Forms — N/A

Synonyms — Revolution, transformation, sea change, quantum leap, breakthrough.

Antonyms — Stagnation, continuation, preservation, stability, status quo.

Usage in a sentence — The introduction of the internet caused a paradigm shift in how businesses operate.

In-Quiz Ad

🔥 Unlock Premium Access

Get unlimited mock tests for just ₹55/month

Upgrade Now