Top Post Ad

Below Post Ad

×

Daily Reading 5th June

Arya Samaj and Its Role in Social Reform

The Arya Samaj, founded by Swami Dayananda Saraswati in 1875, was a pivotal socio-religious reform movement that emerged in 19th-century India. It sought to revitalize Hindu society by advocating a return to the pristine and infallible authority of the Vedas. Swami Dayananda was a staunch critic of the post-Vedic accretions in Hinduism, such as the Puranas, which he believed had introduced corrupt practices. A central tenet of the Arya Samaj was its uncompromising monotheism and its vehement opposition to idolatry and ritualism. This stance represented a form of religious iconoclasm, challenging the deeply entrenched customs followed by the majority.

The Samaj’s role extended far beyond theological debates; it was a potent force for social reform. Swami Dayananda denounced the rigid, birth-based caste system, advocating for a society based on merit (guna, karma, swabhava) rather than heredity. This was a radical and egalitarian vision for its time. The movement championed women's rights, campaigning for female education and vigorously opposing child marriage. Furthermore, it was a strong proponent of widow remarriage, seeking to eradicate the social stigma and suffering faced by widows. To achieve these goals, the Arya Samaj established a network of educational institutions, most notably the Dayanand Anglo-Vedic (DAV) schools and colleges, which aimed to synthesize traditional Vedic learning with modern scientific education.

Another significant, albeit controversial, aspect of the Arya Samaj's work was the Shuddhi movement. This was a form of religious reclamation or proselytization aimed at reconverting individuals who had previously converted from Hinduism to other faiths like Islam and Christianity. While this galvanized Hindu consciousness and contributed to the nascent nationalist sentiment, it also created friction with other communities. Despite the controversies, the seminal contribution of the Arya Samaj was its success in instilling a sense of self-confidence and pride in Indian culture and heritage, challenging the colonial narrative of Indian inferiority and laying a robust socio-cultural foundation for the future freedom struggle.

आर्य समाज और सामाजिक सुधार में इसकी भूमिका

1875 में स्वामी दयानंद सरस्वती द्वारा स्थापित आर्य समाज, 19वीं सदी के भारत में उभरा एक महत्वपूर्ण (pivotal) सामाजिक-धार्मिक सुधार आंदोलन था। इसने वेदों के प्राचीन और अचूक (infallible) अधिकार की ओर वापसी की वकालत करके हिंदू समाज को पुनर्जीवित करने का प्रयास किया। स्वामी दयानंद हिंदू धर्म में वेदोत्तर अधिवृद्धियों (accretions), जैसे कि पुराण, के एक कट्टर (staunch) आलोचक थे, जिन्हें वे मानते थे कि उन्होंने भ्रष्ट प्रथाओं को जन्म दिया था। आर्य समाज का एक केंद्रीय सिद्धांत इसका दृढ़ एकेश्वरवाद (monotheism) और मूर्तिपूजा (idolatry) और कर्मकांड का इसका प्रबल (vehement) विरोध था। यह रुख धार्मिक मूर्तिभंजन (iconoclasm) का एक रूप था, जिसने बहुसंख्यकों द्वारा पालन की जाने वाली गहराई से जमी हुई (entrenched) प्रथाओं को चुनौती दी।

समाज की भूमिका धार्मिक बहसों से कहीं आगे तक फैली हुई थी; यह सामाजिक सुधार के लिए एक शक्तिशाली शक्ति थी। स्वामी दयानंद ने कठोर, जन्म-आधारित जाति व्यवस्था की निंदा की (denounced), और वंशानुक्रम के बजाय योग्यता (गुण, कर्म, स्वभाव) पर आधारित समाज की वकालत की। यह अपने समय के लिए एक क्रांतिकारी और समतावादी (egalitarian) दृष्टि थी। इस आंदोलन ने महिला अधिकारों का समर्थन किया, महिला शिक्षा के लिए अभियान चलाया और बाल विवाह का जोरदार विरोध किया। इसके अलावा, यह विधवा पुनर्विवाह का एक मजबूत समर्थक (proponent) था, जो विधवाओं द्वारा सामना किए जाने वाले सामाजिक कलंक और पीड़ा को खत्म करने (eradicate) का प्रयास कर रहा था। इन लक्ष्यों को प्राप्त करने के लिए, आर्य समाज ने शैक्षणिक संस्थानों का एक नेटवर्क स्थापित किया, विशेष रूप से दयानंद एंग्लो-वैदिक (डीएवी) स्कूल और कॉलेज, जिनका उद्देश्य पारंपरिक वैदिक शिक्षा को आधुनिक वैज्ञानिक शिक्षा के साथ संश्लेषित करना था।

आर्य समाज के काम का एक और महत्वपूर्ण, यद्यपि विवादास्पद, पहलू शुद्धि आंदोलन था। यह धार्मिक पुनर्प्राप्ति या धर्मांतरण (proselytization) का एक रूप था जिसका उद्देश्य उन व्यक्तियों को फिर से परिवर्तित करना था जो पहले हिंदू धर्म से इस्लाम और ईसाई धर्म जैसे अन्य धर्मों में परिवर्तित हो गए थे। जबकि इसने हिंदू चेतना को प्रेरित किया (galvanized) और नवजात राष्ट्रवादी भावना में योगदान दिया, इसने अन्य समुदायों के साथ भी घर्षण पैदा किया। विवादों के बावजूद, आर्य समाज का मौलिक (seminal) योगदान भारतीय संस्कृति और विरासत में आत्मविश्वास और गर्व की भावना पैदा करने में इसकी सफलता थी, जिसने भारतीय हीनता के औपनिवेशिक आख्यान को चुनौती दी और भविष्य के स्वतंत्रता संग्राम के लिए एक मजबूत सामाजिक-सांस्कृतिक नींव रखी।

আৰ্য সমাজ আৰু সমাজ সংস্কাৰত ইয়াৰ ভূমিকা

১৮৭৫ চনত স্বামী দয়ানন্দ সৰস্বতীয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰ্য সমাজ ১৯ শতিকাৰ ভাৰতত উদ্ভৱ হোৱা এক নিৰ্ণায়ক (pivotal) সামাজিক-ধৰ্মীয় সংস্কাৰ আন্দোলন আছিল। ই বেদৰ আদিম আৰু অমোঘ (infallible) কৰ্তৃত্বলৈ ঘূৰি অহাৰ পোষকতা কৰি হিন্দু সমাজক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। স্বামী দয়ানন্দ হিন্দু ধৰ্মত বেদ-পৰৱৰ্তী সংযোজন (accretions), যেনে পুৰাণসমূহৰ, এজন নিষ্ঠাবান (staunch) সমালোচক আছিল, যিবোৰে তেওঁৰ মতে ভ্ৰষ্টাচাৰী প্ৰথাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। আৰ্য সমাজৰ এক কেন্দ্ৰীয় নীতি আছিল ইয়াৰ আপোচহীন একেশ্বৰবাদ (monotheism) আৰু মূৰ্তিপূজা (idolatry) আৰু ৰীতি-নীতিৰ প্ৰতি ইয়াৰ তীব্ৰ (vehement) বিৰোধিতা। এই স্থিতি এক ধৰণৰ ধৰ্মীয় মূৰ্তিভংগ (iconoclasm) আছিল, যিয়ে সংখ্যাগৰিষ্ঠ লোকে অনুসৰণ কৰা গভীৰভাৱে শিপাই থকা (entrenched) প্ৰথাবোৰক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল।

সমাজৰ ভূমিকা ধৰ্মীয় তৰ্ক-বিতৰ্কৰ বাহিৰলৈও বিস্তৃত আছিল; ই সমাজ সংস্কাৰৰ বাবে এক শক্তিশালী শক্তি আছিল। স্বামী দয়ানন্দই কঠোৰ, জন্ম-ভিত্তিক জাতি ব্যৱস্থাৰ নিন্দা কৰিছিল (denounced), আৰু বংশানুক্ৰমৰ পৰিৱৰ্তে যোগ্যতা (গুণ, কৰ্ম, স্বভাৱ)ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এখন সমাজৰ পোষকতা কৰিছিল। এইটো সেই সময়ৰ বাবে এক আমূল আৰু সমতাবাদী (egalitarian) দৃষ্টিভংগী আছিল। এই আন্দোলনে নাৰী অধিকাৰৰ পোষকতা কৰিছিল, নাৰী শিক্ষাৰ বাবে অভিযান চলাইছিল আৰু বাল্য বিবাহৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তদুপৰি, ই বিধৱা পুনৰ্বিবাহৰ এক শক্তিশালী সমৰ্থক (proponent) আছিল, বিধৱাসকলে সন্মুখীন হোৱা সামাজিক কলংক আৰু দুখ-কষ্ট उन्मूलन (eradicate) কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। এই লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ, আৰ্য সমাজে শৈক্ষিক প্ৰতিষ্ঠানৰ এক নেটৱৰ্ক স্থাপন কৰিছিল, বিশেষকৈ দয়ানন্দ এংলো-বেদিক (ডি.এ.ভি.) স্কুল আৰু কলেজ, যাৰ লক্ষ্য আছিল পৰম্পৰাগত বৈদিক শিক্ষাৰ সৈতে আধুনিক বৈজ্ঞানিক শিক্ষাৰ সমন্বয় সাধন কৰা।

আৰ্য সমাজৰ কামৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ, যদিও বিতৰ্কিত, দিশ আছিল শুদ্ধি আন্দোলন। ই আছিল এক ধৰণৰ ধৰ্মীয় পুনৰুদ্ধাৰ বা ধৰ্মান্তৰকৰণ (proselytization) যাৰ লক্ষ্য আছিল সেইসকল ব্যক্তিক পুনৰ ধৰ্মান্তৰিত কৰা যিসকলে পূৰ্বতে হিন্দু ধৰ্মৰ পৰা ইছলাম আৰু খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ দৰে আন ধৰ্মলৈ ধৰ্মান্তৰিত হৈছিল। যদিও ই হিন্দু চেতনাক অনুপ্রাণিত কৰিছিল (galvanized) আৰু নৱজাত জাতীয়তাবাদী অনুভূতিত অৰিহণা যোগাইছিল, ই আন সম্প্ৰদায়ৰ সৈতেও সংঘাতৰ সৃষ্টি কৰিছিল। বিতৰ্ক সত্ত্বেও, আৰ্য সমাজৰ মৌলিক (seminal) অৱদান আছিল ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু ঐতিহ্যৰ প্ৰতি আত্মবিশ্বাস আৰু গৌৰৱৰ ভাৱ জগাই তোলাত ইয়াৰ সফলতা, যিয়ে ভাৰতীয় হীনমন্যতাৰ ঔপনিৱেশিক ধাৰণাক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল আৰু ভৱিষ্যতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ বাবে এক শক্তিশালী সামাজিক-সাংস্কৃতিক ভেটি স্থাপন কৰিছিল।

PIVOTAL


Meaning in English — Of crucial importance in relation to the development or success of something else.

Meaning in Hindi — महत्वपूर्ण, निर्णायक, केंद्रीय।

Meaning in Assamese — কোনো বস্তুৰ বিকাশ বা সফলতাৰ সম্পৰ্কত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Pivot (Noun/Verb)

Synonyms — Crucial, critical, central, vital, essential.

Antonyms — Minor, insignificant, peripheral, unimportant, secondary.

Usage in a sentence — Education played a pivotal role in the country's development.

INFALLIBLE


Meaning in English — Incapable of making mistakes or being wrong.

Meaning in Hindi — अचूक, अभ्रांत, अव्यर्थ।

Meaning in Assamese — ভুল কৰিবলৈ বা ভুল হ'বলৈ অক্ষম; অমোঘ।

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Infallibility (Noun), Infallibly (Adverb)

Synonyms — Unerring, unfailing, flawless, impeccable, perfect.

Antonyms — Fallible, imperfect, flawed, faulty, unreliable.

Usage in a sentence — He believed that the ancient scriptures were infallible.

STAUNCH


Meaning in English — Very loyal and committed in attitude.

Meaning in Hindi — कट्टर, निष्ठावान, पक्का।

Meaning in Assamese — মনোবৃত্তিত অতি বিশ্বাসী আৰু প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধ; নিষ্ঠাবান।

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Staunchly (Adverb)

Synonyms — Loyal, faithful, committed, devoted, steadfast.

Antonyms — Disloyal, unfaithful, wavering, unreliable, fickle.

Usage in a sentence — She was a staunch supporter of the reform movement.

ACCRETIONS


Meaning in English — A layer or growth of something that has been added to it over time.

Meaning in Hindi — अभिवृद्धि, संवृद्धि, बाद के जुड़ाव।

Meaning in Assamese — সময়ৰ লগে লগে কোনো বস্তুত যোগ হোৱা এটা স্তৰ বা বৃদ্ধি; সংযোজন।

This Word is an English grammar: Noun (Plural)

Forms — Accretion (Singular), Accrete (Verb)

Synonyms — Additions, accumulations, buildups, additions, growths.

Antonyms — Reductions, erosions, subtractions, diminutions, decreases.

Usage in a sentence — They wanted to remove the later accretions and return to the original text.

MONOTHEISM


Meaning in English — The doctrine or belief that there is only one God.

Meaning in Hindi — एकेश्वरवाद।

Meaning in Assamese — কেৱল এজন ঈশ্বৰ আছে বুলি বিশ্বাস কৰা মতবাদ।

This Word is an English grammar: Noun

Forms — Monotheistic (Adjective)

Synonyms — Theism (in a singular sense).

Antonyms — Polytheism, pantheism, atheism, paganism, agnosticism.

Usage in a sentence — The movement was based on a strict form of monotheism.

VEHEMENT


Meaning in English — Showing strong feeling; forceful, passionate, or intense.

Meaning in Hindi — प्रबल, उग्र, तीव्र।

Meaning in Assamese — তীব্ৰ অনুভূতি প্ৰদৰ্শন কৰা; শক্তিশালী, আৱেগিক, বা প্ৰচণ্ড।

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Vehemence (Noun), Vehemently (Adverb)

Synonyms — Passionate, forceful, ardent, fervent, intense.

Antonyms — Mild, apathetic, gentle, calm, indifferent.

Usage in a sentence — He made a vehement denial of the accusation.

IDOLATRY


Meaning in English — The worship of idols or images.

Meaning in Hindi — मूर्तिपूजा।

Meaning in Assamese — মূৰ্তি বা প্ৰতিমাৰ উপাসনা।

This Word is an English grammar: Noun

Forms — Idolater (Noun), Idolatrous (Adjective)

Synonyms — Iconolatry, image-worship, fetishism, paganism, idolism.

Antonyms — Iconoclasm, aniconism.

Usage in a sentence — The reformers campaigned against practices like idolatry.

ICONOCLASM


Meaning in English — The action of attacking or assertively rejecting cherished beliefs and institutions or established values and practices.

Meaning in Hindi — मूर्तिभंजन, रूढ़िभंजन।

Meaning in Assamese — আদৰণীয় বিশ্বাস আৰু অনুষ্ঠান বা প্ৰতিষ্ঠিত মূল্যবোধ আৰু প্ৰথাক আক্ৰমণ বা দৃঢ়ভাৱে প্ৰত্যাখ্যান কৰাৰ কাৰ্য।

This Word is an English grammar: Noun

Forms — Iconoclast (Noun), Iconoclastic (Adjective)

Synonyms — Dissent, heresy, nonconformity, rebellion, radicalism.

Antonyms — Conformity, orthodoxy, conservatism, traditionalism, acceptance.

Usage in a sentence — His speech was a bold act of political iconoclasm.

ENTRENCHED


Meaning in English — (Of an attitude, habit, or belief) firmly established and difficult or unlikely to change; ingrained.

Meaning in Hindi — गहराई से जमा हुआ, स्थापित।

Meaning in Assamese — (মনোবৃত্তি, অভ্যাস, বা বিশ্বাসৰ) দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত আৰু সলনি কৰিবলৈ কঠিন বা অসম্ভৱ; শিপাই থকা।

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Entrench (Verb)

Synonyms — Ingrained, deep-rooted, established, fixed, embedded.

Antonyms — Superficial, temporary, flexible, recent, unfixed.

Usage in a sentence — It is difficult to change such deeply entrenched traditions.

DENOUNCED


Meaning in English — Publicly declared to be wrong or evil.

Meaning in Hindi — निंदा की, भर्त्सना की।

Meaning in Assamese — ৰাজহুৱাভাৱে ভুল বা বেয়া বুলি ঘোষণা কৰা।

This Word is an English grammar: Verb (Past Tense)

Forms — Denounce (Verb), Denunciation (Noun)

Synonyms — Condemned, criticized, censured, attacked, reviled.

Antonyms — Praised, commended, applauded, endorsed, supported.

Usage in a sentence — The leader denounced the use of violence in protests.

EGALITARIAN


Meaning in English — Believing in the principle that all people are equal and deserve equal rights and opportunities.

Meaning in Hindi — समतावादी।

Meaning in Assamese — সকলো মানুহ সমান আৰু সমান অধিকাৰৰ যোগ্য বুলি বিশ্বাস কৰা।

This Word is an English grammar: Adjective

Forms — Egalitarianism (Noun)

Synonyms — Equitable, impartial, democratic, classless, fair.

Antonyms — Elitist, hierarchical, discriminatory, unequal, biased.

Usage in a sentence — They fought for a more egalitarian society.

PROPONENT


Meaning in English — A person who advocates a theory, proposal, or project.

Meaning in Hindi — समर्थक, प्रस्तावक।

Meaning in Assamese — কোনো তত্ত্ব, প্ৰস্তাৱ বা প্ৰকল্পৰ পোষকতা কৰা ব্যক্তি।

This Word is an English grammar: Noun

Forms — Propose (Verb)

Synonyms — Advocate, supporter, champion, defender, exponent.

Antonyms — Opponent, critic, adversary, detractor, antagonist.

Usage in a sentence — He was a key proponent of the new legislation.

ERADICATE


Meaning in English — To destroy completely; put an end to.

Meaning in Hindi — जड़ से खत्म करना, उन्मूलन करना।

Meaning in Assamese — সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰা; শেষ কৰা।

This Word is an English grammar: Verb

Forms — Eradication (Noun), Eradicable (Adjective)

Synonyms — Exterminate, eliminate, abolish, annihilate, obliterate.

Antonyms — Create, establish, introduce, preserve, plant.

Usage in a sentence — The organization works to eradicate poverty.

PROSELYTIZATION


Meaning in English — The action of attempting to convert someone from one religion, belief, or opinion to another.

Meaning in Hindi — धर्मांतरण, मत-परिवर्तन।

Meaning in Assamese — কাৰোবাক এটা ধৰ্ম, বিশ্বাস বা মতামতৰ পৰা আন এটালৈ সলনি কৰাৰ চেষ্টা।

This Word is an English grammar: Noun

Forms — Proselytize (Verb)

Synonyms — Conversion, evangelism, persuasion, recruitment, indoctrination.

Antonyms — Dissuasion, deconversion, secularization, apostasy, preserving.

Usage in a sentence — The new law placed restrictions on religious proselytization.

GALVANIZED


Meaning in English — Shocked or excited someone into taking action.

Meaning in Hindi — प्रेरित किया, उत्तेजित किया।

Meaning in Assamese — কাৰোবাক কাৰ্য কৰিবলৈ উত্তেজিত বা উৎসাহিত কৰা।

This Word is an English grammar: Verb (Past Tense)

Forms — Galvanize (Verb), Galvanization (Noun)

Synonyms — Stirred, spurred, motivated, stimulated, roused.

Antonyms — Demotivated, discouraged, deterred, dissuaded, pacified.

Usage in a sentence — The leader's speech galvanized the public into protest.

In-Quiz Ad

🔥 Unlock Premium Access

Get unlimited mock tests for just ₹55/month

Upgrade Now